مسأله را استنباط كند واين روش ، تحرك وپويائى اجتهاد شيعي را نشان مىدهد . فقه اسلامى در طي تاريخ در بر خورد با دشوارىهاى زندگى قانوني وديني مردم توسعه يافته است . ومطالعه آن موجب آگاهى كامل از روند پيشرفت قواعد وقانونهاى زندگى اجتماعي در سرزمين هاى اسلامى است . دوم آن كه ، سئوالات گاهى با امضاى افراد خاص شناخته شده تنظيم شده وپاسخ آن هم خطاب به همان افراد داده شده است . شخصيت سؤال كننده وموضوع سؤال وطرز خطاب وتنظيم نامه وجواب داده شده كاملا نشان دهنده أوضاع اجتماعي وسياسي روز است وبراي مورخين وجامعه شناسان منبع بسيار غنى وپر ثمرى است وموجب آگاهى كامل از زندگانى عادى درونى وبيرونى سرزمينهاى اسلامى خواهد بود . براي نگارنده بسيار جالب است كه در زماني كه مردم زمانه در اثر تبليغات سوء عليه حكمت اسلامى وعلوم عقلي از ميرزاى قمى در باره كفر واسلام صدر المتألهين شيرازي به خاطر اعتقاد به عقول عشره سؤال مىكنند وايشان پس از بحث نسبتا طولانى در خصوص موضوع ، احتياطا عدم كفر ايشان را ترجيح مىدهد 1 ، سؤال فقهى زير توسط يكى از ممتازترين شاگردان ملا صدرا مرحوم ملا على نوري از محضر ايشان مىشود ، مسأله از اين قرار است كه مرحوم نوري ، خدمتكار منزلشان را براي محرميت 99 سأله براي فرزند صغير خودشان صيغه كرده اند وچون في الجملة آب ورنگى داشته أخلاقا مايل بوده اند كه بتوانند مدت أو را بذل كنند تا برود وشوهر مناسبى براي خود انتخاب نمايد . از فقهاى زيادى سؤال كرده اند وبه علت اختلاف انظار وبا توجه به اين كه موضوع فروج است واحتياط بايد كرد سر انجام ميرزاى قمى را با تعبير جالب حجة الاسلاما ، ملا ذالاناما مخاطب ساخته وموضوع را طرح ودر آخر نوشته اند : . . . . " اينك همه گوشيم تا تو چه فرمائى " 2 . كاملا مشهود است كه طرز فكر ميرزا نسبت به حكما ، از قداست أو در خاطر نوري نكاسته است . جامع الشتات ميرزاى قمى از اين جهت بسيار جالب است . سئوالاتى كه از سوى دربار ودرباريان تنظيم شده وضع سياسي زمان را به خوبى نشان مىدهد ، وبراي به دست آوردن سابقه تاريخي در نحوه

--> 1 . مدرسى طباطبائى ، سيد حسين ، قم نامه ، ص 386 ، از انتشارات كتابخانه مرعشيه قم . 2 . مشروح سؤال وجواب ، ر . ك : محقق داماد ، سيد مصطفى ، حقوق خانواده ، ملحقات ، مركز نشر علوم اسلامى ، تهران ، 1370 ، تهران .